كنترل كيفيت راديوداروها

كنترل كيفيت راديوداروها

 

از آنجا كه راديوداروها براي استفاده انساني هستند، لذا وجود بخش هاي كنترل كيفي شديد در آنها اجباري است. اساساً، كنترل كيفي مستلزم آزمايشهاي ويژه متعدد و اندازه گيريهائي است كه از خلوص، اثر، شناخت محصول، ايمني بيولوژيكي و خاصيت راديوداروها اطمينان حاصل گردد. كليه روشهاي كنترل كيفيت كه براي داروهاي غير راديواكتيو بكار مي روند بطور يكسان براي راديوداروها نيز قابل استفاده بوده، علاوه بر آن، آزمايشاتی براي خلوص راديونوكليدي و راديوشيميائي نيز بايد انجام پذيرند. غالباً اين آزمايشات كنترل كيفيت از ابتداي توليد تا انتهاي محصول بوسيله سازنده انجام مي پذيرد. با وجود اين، توليد كيتها، افزايش مصرف راديونوكليدهاي با عمر كوتاه مانند ^99mTc‌ و تهيه در محل بسياري از راديوداروها اكثراً (اگر چه كلاً) نياز به آزمايشات كنترل كيفيت قبل از مصرف اين محصولات براي اعمال بر انسانها دارند. آزمايشات كنترل كيفيت در دو دسته بندي انجام مي پذيرد : آزمايشات فيزيكي شيميائي و آزمايشات بيولوژيكي. آزمايشات فيزيكي شيميائي نشاندهندة اندازه راديونوكليدي و ناخالصي هاي راديوشيميائي و تعيين pH، قدرت يوني، قدرت تراوش و حالت فيزيكي نمونه، بويژه در حالت كلوئيدي است. آزمايشات بيولوژيكي ضدعفوني، تب زائي، كميت ماده را به اثبات مي رساند. اين روش ها به تفصيل در ذيل ارائه مي شود.

 

آزمايشات فيزيكي شيميائي

آزمايشات متعدد فيزيكي شيميائي براي تعيين خلوص و صحت يك راديودارو ضروري است. بعضي از اين آزمايشات براي راديوداروها از اين نظر ضروري است كه آنها حاوي راديونوكليدها هستند.

 

خواص فيزيكي

            ظاهر فيزيكي يك راديودارو در هنگام دريافت و پس از آن داراي اهميت است. لازم است با رنگ و حالت يك راديودارو آشنا بود. يك محلول درست نبايد حاوي ذره ماده اي باشد. هر گونه انحراف از رنگ اصلي و روشني بايد مدنظر قرار گيرد چرا كه ممكن است موجب تغييراتي در راديودارو كه رفتار بيولوژيكي را تغيير مي دهد گردد. تهيه مواد كلوئيدي يا توده اي بايد داراي محدوده مناسب از اندازه ذرات براي هدفي معين باشد. مثلاً، براي مشاهده سيستم شبكه اي، ذره كلوئيدي بايد اندازه ميانگيني در حدود 100nm باشد. در تهيه تركيب كلوئيدي سولفور- ^99mTc، اندازه ذره  ممكن است بطور قابل ملاحظه اي از بچ به بچ متغير باشد. اين حالت مي تواند بوسيله يك ميكروسكوپ مورد بررسي قرار گيرد. اين مشاهدات بايد بيشتر بوسيله مطالعات توزيع بافتها در حيواناتی كه در آنها كلوئيدهاي با اندازه مناسب در جگر و ذرات متراكم بزرگتر در ششها متمرکز می شود تأكيد گردد.

در تهيه تركيبات متراكم همچون ^99mTc – MAA، اندازه ذره بايد بين 10 و 100 ميكرومتر متغير باشد. اين اندازه مي تواند با يك هموسيتومتر زير يك ميكروسكوپ نوري بررسي گردد. تركيبات حاوي ذرات بزرگتر از 150 ميكرومتر با توجه به امكان مسدود شدن شرياني ريوي بوسيله اين ذرات بزرگ دور انداخته شوند. تعداد ذرات در يك تركيب بطور مساوي مهم بوده و مي تواند با شمارش ذرات روي يك هموسيتومتر زير يك ميكروسكوپ نوري تعيين شوند.

 

pH و قدرت يوني

لازم است كليه راديوداروها داراي غلظت يون هيدروژن يا pH مناسب براي پايداري و صحت خود باشند. pH ايده آل يك راديودارو بايد 7/4‌ (pH خون) بوده، اگر چه با توجه به ظرفيت بالاي بافر خون مي تواند بين 2 و 9 متغير باشد. pH يك محلول دقيقاً بوسيله يك pH متر اندازه گيري مي شود، در حاليكه ارزيابي كالريمتري با كاغذ pH كم و بيش از دقت بالا برخوردار نيست. هر گونه انحراف از pH مورد نظر بايد با احتياط باشد و لازم است اصلاح شود. راديوداروها همچنين بايد داراي قدرت يوني، ايزوتونيتي، و قدرت تراوش باشند تا براي استفاده انساني مورد استفاده قرار گيرند. قدرت يوني صحيح مي تواند با افزودن اسيد، باز يا الكتروليت مناسب حاصل شده، و مي تواند از غلظت هاي الكتروليتهاي افزوده شده محاسبه گردد.

در اين نقطه كلمه احتياط در دستور كار قرار دارد. از آنجا كه قدرت يوني و pH‌ عوامل مهمي براي پايداري يك راديودارو هستند، در هنگام رقيق كردن يك راديودارو بكاربردن رقيق كننده مناسب ترجيحاً همان حلال بكار رفته در تهيه اوليه، داراي اهميت مي باشد.

 

خلوص راديونوكليدي

خلوص راديونوكليدي بصورت جزئي از راديواكتيويته كل به شكل راديونوكليد مورد نظر موجود در يك راديودارو تعريف مي گردد. ناخالصي ها از واكنش هاي هسته اي خارجي بدليل ناخالصي ايزوتوپي در ماده هدف يا از شكافت عناصر سنگين در راكتور ناشي مي شود. بعضي از مثالها عبارتند از ⁹⁹Mo‌ در تركيبات نشاندار با ^99mTc‌ (اين بدليل نفوذ ⁹⁹Mo‌ از مولد مولي حاصل مي شود) و بسياري از ايزوتوپهاي يد در تركيبات نشاندار با ¹³¹I‌. راديونوكليدهاي ناخواسته ممكن است متعلق به عنصر يكسان از راديونوكليد مورد نظر يا عنصر ديگري باشد. حضور اين راديونوكليدهاي خارجي موجب دز تابشی ناخواسته به بيمار شده و نيز موجب تخريب تصويرهاي سنيتيگرافي باشد. اين ناخالصي ها مي تواند با روشهاي شيميائي مناسب، بشرطي كه خواص شيميائي آنها كاملاً متفاوت از راديونوكليدهاي مورد نظر باشد جداسازي گردد.

خلوص راديونوكليدي با اندازه گيري نيمه عمرها و تابشهاي ويژه گسيل شده بوسيله راديونوكليدهاي اختصاصي تعيين مي گردد. راديونوكليدهائي كه پرتوهاي - g گسيل مي كنند بوسيله شناسائي انرژي هاي پرتو - g خود در طيفهاي حاصل روي آشكارسازهاي NaI(Tl) يا Ge(Li) به يك آناليزور چند كاناله متصل هستند (فصل 3) از هم تميز داده مي شوند.

ارزيابي گسيلنده هاي خالص - b به اندازه گسيلنده هاي - g ساده نيست چرا كه داراي مشكل شمارش هستند. اين راديونوكليدها ممكن است براي خلوص با يك اسپكترومتر - b يا يك شمارشگر سنتيلاسيون مايع مورد ارزيابي قرار گيرند. از آنجا كه يك تابش معين ممكن است متعلق به تعدادي از راديونوكليدها باشد، تعيين انرژي تابش تنها شناسائي يك راديونوكليد را اثبات نمي كند. نيمه عمر آن نيز بايد به اثبات رسيده، و اين مي تواند با اندازه گيري اكتيويته زير قله نوري مورد نظر در مدت خاصي از زمان و ترسيم نسبت به زمان حاصل گردد. مدت زماني كه لازم است که هر مقدار راديواکتيو اوليه به نصف مقدار اوليه خود برسد نيمه عمر نام دارد و از روی نمودار خوانده مي شود.

خلوص راديونوكليدي بستگي به نيمه عمرهاي نسبي و مقادير راديونوكليد
مورد نظر و ديگر آلاينده ها داشته و با زمان تغيير مي يابد. حضور مقادير جزئي از يك راديونوكليد آلاينده با عمر طولاني براي آشكارسازي در حضور مقدار بالائي از يك راديونوكليد با عمر كوتاه مشكل است. در اين حالات اجازه داده مي شود راديونوكليد با عمر كوتاه فروپاشي نموده يا اكتيويته با عمر بلند اندازه گيري گردد. مقادير جزئي از ناخالصي هاي راديونوكليدي گوناگون در شستشوي ^99mTc‌ از مولد مولي معمولاً بوسيله آشكارساز Ge(Li) پس از فروپاشي ^99mTc‌ اندازه گيري مي گردد. آشكارسازي و تعيين ⁹⁹Mo‌ در شستشوي ^99mTc‌ در فصل 5 توضيح داده شده است.

 

خلوص راديوشيميائي

خلوص راديوشيميائي يك راديودارو عبارت است از جزئي از راديواكتيويته كل در شكل شيميائي مورد نظر در راديودارو. ناخالصي راديوشيميائي از تجزيه بدليل عمل حلال، تغيير در دما يا pH، نور، حضور عوامل اكسايش يا احياء و راديوليز حاصل مي گردد. مثالهائي از ناخالصي راديوشيميائي عبارتند از ^99mTco₄^- آزاد و ^99mTc هيدروليز شده در كمپلكسهاي نشاندار با ^99mTc، يديد
– ¹³¹I آزاد در پروتئين هاي نشاندار با ¹³¹I‌، و ⁵¹Cr³⁺ در يك محلول از كرومات سديم – ⁵¹Cr‌. حضور ناخالصي هاي راديوشيميائي در يك راديودارو و در تصويرهاي با كيفيت ضعيف بدليل زمينه بالا از بافتهاي احاطه كننده و خون، منجر شده و دز تابش غير ضروري به بيمار مي دهد.

تجزيه تركيبات نشاندار بوسيله راديوليز بستگي به اكتيويته ويژه ماده راديواكتيو، نوع و انرژي تابش گسيل شده و نيمه عمر راديونوكليد دارد. جذب تابشها بوسيله مولكولهاي نشاندار منجر به تشكيل راديكالهاي آزاد با الكترونهاي جفت نشده مي گردد، كه بنوبه منجر به تجزيه بيشتر مولكولهاي ديگر مي گردد. يك فرايند ثانوي بدليل راديوليز توليد H₂O₂ يا H₂O‌ از تجزيه آب (حلال) است، كه برهمكنش داده و در نهايت مولكولهاي نشاندار تجزيه مي نمايد. ذرات مخرب تر از پرتوهاي - g بدليل برد كوتاه و جذب كامل موضعي در ماده هستند.

پايداري يك تركيب در پرتوگيري در مقابل نور به زمان، تغيير دما، و راديوليز بستگي دارد. هر ميزان يك تركيب در مقابل اين شرايط قرار گيرد، بيشتر شكسته خواهند شد. بهمين دليل، بسياري از راديوداروها در صورتيكه براي مصرف مورد نظر ضمانت نشده باشند با زمان انقضاء مشخص مي شوند. موادي همچون آسكوربات سديم، اسكوربيك اسيد، و سولفات سديم غالباً براي حفظ پايداري راديوداروها افزوده مي شوند. بعضي از راديوداروها در يخچال تاريك نگهداري مي شوند تا تخريب ماده كاهش يابد.

تعدادي روشهاي تجزيه اي براي آشكارسازي و تعيين ناخالصي هاي راديوشيميائي در يك راديوداروي خاص مورد استفاده قرار مي گيرند. بويژه روشهاي مهم آنها، ته نشيني، كاغذ، لايه نازك و كروماتوگرافي ژل كاغذ و الكتروليز ژل، تبادل يوني، استخراج با حلال، كروماتوگرافي مايع با اجزاء بالا و تقطير هستند.