(1) رادن چیست ؟

محققان در سالهای اخیر به یک منبع طبیعی تابش پی برده اند که گاز"رادن"نامیده

می شود . گازی است بی مزه -بی بو -نامرئی و 7.5 برابر سنگین تر از هوا

"کمیته علمی ملل متحد بر روی آثار تابش های اتمی"(UNSCEAR)

امروزه بر این عقیده است که رادن و اولادش که در اثر تجزیه های بعدی به دست

می آیند معمولا " حدود سه چهارم دوز موثر سالیانه ای را که این انسان خاکی از منابع

زمینی جذب می کند و یا در حدود نصف کل دوزی را که از مجموع منابع طبیعی عاید انسان

می شود تشکیل می دهند . قسمت اعظم دوز دریافتی از طریق تنفس این رادیونوکلییدها خصوصا"

در محیطهای بسته حاصل می شود .

رادن در حقیقت از دو راه عمده ایجاد می شود : یکی رادن -222 که یک رادیونوکلیید است و

از تجزیه اورانیوم-238 به دست می آید و دیگری رادن-220 که در اثر تجزیه پی در پی توریوم-232

عاید می شود .

تابش طبیعی و رادن

به نظر می رسد که رادن -222 حدود 20 مرتبه مهمتر از رادن-220 است، ولی

برای سهولت، هر دو آنها به صورت گاز رادن مورد بحث قرار می گیرند .

ضمننا" قابل ذکر است که دزهای دریافتی انسان بیشتر به اولاد رادن تعلق دارند ،

تا به خود گاز رادن .

گاز رادن از منافذ سطح زمین به خارج تراوش می کند و مقدار این نفوذ در نقاط

مختلف، متفاوت است . شاید اغراق آمیز باشد اگر بگوییم که مردم بیشتر به وسیله

رادن محیطهای بسته در معرض تابش قرار می گیرند ! دراغلب محیطهای معتدل

دنیا ، تراکم رادن در محیطهای بسته به طور متوسط 8 برابر محیطهای خارج است .

در مناطق گرم به علت آنکه اغلب درب اطاقها و منازل باز است ، اختلاف محسوسی

در تراکم رادن درونی و بیرونی دیده نمی شود .

تراکم رادن در هوای بستهً ساختمانهای مجاورهم و فضاهای محدود ، بسیار بالا

است . یکبار که این گاز وارد فضای بسته شود به سمت کف اطاقها و ساختمانها

حرکت می کند و زمانیکه از سنگ فرشها و دیواره های درونی اطاق می خواهد

به خارج تراوش شود ، دیگر به سختی خارج می گردد . لذا تراز اکتیویتهً بالایی

را موجب می شود و این تراز تقریباَ پایدار می ماند ، به خصوص زمانیکه ساختمان

برروی زمینهای رادیواکتیو بنا شده باشد و چنانچه عایق بندی محکمی هم در ساختمان

منظور شده باشد ، راههای فرار گاز بسته تر می شوند .

عموماً در تمام منازلی که تحت آزمایش قرار گرفته اند ، غلظت تراکم رادن بسیار

بالا و یکسان بوده است .

(2) مواد ساختمانی

معمولی ترین موادساختمانی مانند : چوب ، آجر و سیمان ، رادن نسبتاَ کمی را

پس می دهند . «گرانیت» که یک سنگ خاراست ، پرتوزایی بیشتری دارد که به

عنوان مثال : در اتحاد جماهیر شوروی و آلمان شرقی به کار می رود . ساکنان

اینگونه خانه ها از بعضی از موادی که توسط ساختمان سازها در آنها به کار می روند ،

ناراضی اند .

«شیل زاجی» که متورق است ، برای ساختمان سیمان در سوئد به کار می رفت که بعدها

متوجه شدند که این سنگ رس ، پرتوزایی بالایی دارد و لذا مصرف آن قطع گردید .

«گدازه آتشفشانی سیلیکات کلسیم» ، که بسیار رادیواکتیو است و از آن سنگ معدن

فسفات ، به صورت یک محصول جانبی به دست می آید ، برای ساختن کانکریت و سایر

مواد ساختمانی در امریکای شمالی به کار می رفت و بعدها در ساختمان منازل فلوریدا و

کانادا نیز مورد استفاده قرار گرفت .

سنگ گچ فسفری«فسفوژیپسوم»که یک محصول جانبی دیگر سنگ معدن فسفات است به

Plaster board مقدار معتنابهی در سنگهای ساختمانی

سیستمهای مجزاکننده و سیمان به کار می رفت . قیمت آن از قیمت گچهای معمولی کمتر بود

و لذا مورد استقبال ساختمان سازها قرار گرفت ، زیرا خود محصولی زباله ای بود و منابع

طبیعی را در خود حفظ می کرد و ضمنناَ گردوغبار کمتری داشت .

از محصولات زباله ای رادیواکتیو بالای دیگری که در ساختمانها مورد استفاده قرار گرفتند ،

می توان از آجرجوش قرمز حاصل از آلومینیوم و تفالهً نرده سازی آهن کاری ،غبارخاکستر

حاصل از سوختن زغال سنگ نام برد . حتی زباله های حاصل از معدن کاری اورانیوم نیز به

مصرف رسید !

حکومتهای ملی استفاده از این مواد را متوقف ساختند و تدابیری بهداشتی جهت پرتوگیری

کمتر برای ساکنین آن محلها در نظر گرفتند .

(3) زمین کف ساختمانها

علی رغم نگرانیهای مربوط به مصالح ساختمانی ، زمین زیرخانه ها نیز چشمه های

اصلی رادن است . در بعضی شرایط ، خانه ها را در جاهایی ساخته اند که زمانی

پسمانده های رادیواکتیو بوده اند ، نظیر : پسمانده های معادن اورانیوم در کلرادو ،

شیل زاجی در سوئد ، دنباله های کارخانه ای رادیوم در استرالیا و زمینهای معادن

فسفات در فلوریدا . ولی قسمت عمدهً این تابش از کف زمین حاصل می شود .

ضخامت کف ساختمانها می تواند مقدار گاز رادنی را که عملاَ از زمین بالا رفته و در

طبقات متراکم می شود تعیین کند .

مطالعه خانه هایی که در فلوریدا روی اراضی فسفات دار ساخته شده اند ، این موضوع را

توضیح داد و نیز در شیکاگو ، خانه هایی که بر روی زمین ساخته شده و سر به فلک کشیده

بودند ، نسبت به هوای آزاد ، صد مرتبه تراکم بیشتر داشتند .

به همین علت می توان تراز رادن را با مهر و موم کردن کف ساختمان و دیوارها تقلیل داد .

هنوز آزمایشهایی در جریان است ، ولی نویدهای حیات بخشی ظاهر شده است . کاربرد تهویه های

قوی که هوا را به سرعت عوض کند مقدار رادن کف را به مقدار معتنابهی کاهش می دهد . ضمنناَ

پوشاندن دیوارها با مواد پلاستیک ، نظیر پلی آمید ، پلی وینیل کلراید ، پلی اتیلن و رنگهای اپوکسی

یا اضافه کردن سه پوشش رنگ روغنی می تواند تراکم رادن را بسیار کاهش دهد ، حتی پوشش کاغذ

دیواری می تواند تا 30 درصد این تراز را کاهش دهد .

(4) آب

آب و گازهای طبیعی نیز به مقدار زیادی منابع تهیهً رادن به شمار می روند . معمولاَ

مقدار رادن در آب خیلی خیلی کم است ، ولی اگر آب را از چاه عمیق به دست آوریم ،

تراکم بالایی از رادن دارد . آبهای معمولی که به صرف شرب می رسند ، غلظت اکتیویتهً

بسیار کمی معادل 100 میلیون بکرل درمترمکعب دارند ، که تقریباَ هیچ است .

شاید مصرف آب محتوی رادن به طور عادی مسئله مهمی نباشد ، حتی اگر تراز اکتیویتهً

آن بالا باشد . عموماَ مردم آن را به صورت نوشابه یا غذا و چای و قهوه مصرف می کنند .

جوشاندن آب و پختن غذا با آن ، رادن بیشتری را آزاد می کند و لذا عمدهً برداشت رادن در

آب سرد است ، که آن هم به سرعت از بدن دفع می شود .

مردم بیشتر وقتی تحت تاًثیر رادن قرار می گیرند که حمام می کنند . بررسی خانواده های

فنلاندی نشان داد که در حمام ، تراکم رادن سه مرتبه بیشتر از آشپزخانه و 40 مرتبه

بیشتر از اطاق خواب است . در همین اوقات یک مطالعه در کانادا نشان داد که مقدار رادن

و اولادش درهوای حمام درظرف 7 دقیقه دوش آب گرم بالا می رود ، ولی یک ساعت و

نیم بعد به همان تراز نخستین برمی گردد ( اگرشیربسته شده باشد ).

رادن نیز بدون «گازهای طبیعی» واردمی شود . مراحل پردازش و ذخیرهً گازهای

طبیعی حاصل از چاههای نفت و یا گاز ، قسمت زیادی از آنها را قبل از مصرف

حذف می کند ، ولی اگر گاز در یک کوره یا بخاری بدون منفذ باشد ، غلظت گاز رادن

در منازل ممکن است به طور چشمگیری افزایش یابد ، اگر وسایل گازسوز لوله یا

منفذی به خارج خانه داشته باشد ، این افزایش قابل اغماض است .

قسمت اعظم گاز رادن هنگام پردازش گاز طبیعی و تبدیل به نفت گاز مایع ، که یک

محصول ثانوی است ، از بین می رود . ولی گاز طبیعی 10 تا 100 برابر ، تابش

L.p.G بیشتری در منازل برپایه سوخت سنتی نسبت به پرتوزایی

( نفت گاز مایع ) ایجاد می کند ، زیرا قسمت خیلی زیادتری می سوزد .

ذخیره و نگاهداری مواد سوختنی تراکم گاز رادن را به مقدار زیادی بالا می برد .

خانه های عایق بندی شده و بدون منفذ ، تهویه را کاهش می دهند . این کار از یک

سو حرارت را ذخیره می کند ، ولی از سوی دیگر گاز رادن را متراکم می سازد .

عدهً بیشماری از مردم در خانه های خود تحت تابش زیاد قرار می گیرند .

دز معادل موًثر کلی ای که تابش رادن و اولادش سبب می شود برابر یک میلی

سیورت در سال است ، که این مقدار تقریباَ نصف دز تمام منابع طبیعی است .

منابع رادن زای دیگر

زغال سنگ ، مانند بیشتر مواد طبیعی ، دارای نشانه هایی از رادیونوکلیید

است . سوخت آنها این عنصر را آزاد می کند و به محیط زیست مردمی که در

سطح زمین زندگی می کنند آسیب می رساند . گرچه غلظت رادن از شکافی تا

شکاف دیگر تا 100 برابر تغییر می کند ، ولی همیشه زغال سنگ بیشتر مقدار

رادیواکتیویته کمتری در پوستهً زمین عرضه می کند . وقتی زغال سنگ می سوزد ،

تمام مواد معدنی اش به خاکستر تبدیل می شود و همه مواد رادیواکتیوش در خاکستر

جمع می شود . قسمت سنگین تر خاکستر به ته نیروگاهها و پرده های سوخت می روند

و خاکسترهای سبک تر به وسیلهً دودکش وارد فضای باز می شوند . آن مقدار که وارد

فضا می شود ، به درجهً صافی ها و دستگاههای ضد گردوغبار بستگی دارند . ابرهای

حاصل از خروجی دودکشها مردم را در معرض تابش قرار می دهند و غبار موجود ،

روی زمین و درختان می نشیند و مناطق را آلوده می کند .

درست است که در منازل برای پختن غذا و یا ایجاد حرارت مطلوب ، زغال سنگ

کمتری مصرف می شود ، ولی قسمت اعظم خاکستر فرار می کند . لذا اجاق ها

و بخاری های در جهان ، ممکن است به اندازهً نیروگاهها ، خاکستر به اتمسفر بفرستند .

برخلاف نیروگاهها ، دودکش منازل کوتاه هستند و در قلب شهر و جامعه قرار دارند ،

لذا ته نشست این مواد بیشتر به مردم آسیب می رساند .

انرژی زمین - گرمائی یکی دیگر از منابع ازدیاد تابش است . بسیاری از کشورها ،

بخارات متصاعده و آبهای گرم دون زمین را که از حفره های معینی خارج می شوند ،

جمع آوری می کنند تا از آنها ، در ایجاد انرژی الکتریکی استفاده کنند و یا ساختمانها

را گرم کنند .

بیشتر سنگ معدنهای فسفات در قسمت اکتشاف شامل غلظت بالایی از اورانیوم هستند .

رادن ضمن معدن کاری و پردازش سنگ معدن خارج می شود و اکتیو است و غذا و گیاه

را آلوده می کند . این آلودگی نسبتاَ کم است ، ولی اگر کود به کار رفته به صورت مایع

تهیه شود ، و فرآورده به صورت فسفات برای تغذیهً حیوانات به کار رود آلودگی خیلی زیاد

می شود . این گونه مواد در برنامهً روزانهً غذایی گاو و گوسفند به صورت غذای کمکی به

کار می رود ، و لذا تراز رادیوم را در شیر آنها بالا می برد .

سالهاست که در ساختمانهای شهرهای بزرگ ایران سنگ به کار گرفته می شود . سنگ

تراورتن ، سنگ ریز ، مرمرین - رنگین ها ، و... مصالح ساختمانی موردنظر ، تحت هر

شرایطی باید کنترل شوند . نظر مسئوولان وزارت معادن و فلزات و سایر ارگانها را بدین

نکته جلب می کنیم ، که اگر قرار باشد ما همچون کشورهای مذکور ، بدون درنظر گرفتن

نکات فوق الذکر اقدام به استخراج سنگها و استفادهً بی رویه از آنها بکنیم ، شاید روزی

به سرنوشت کشورهای دانمارک ، سوئد و امریکا دچار شویم .

مسئلهً استفادهً صحیح از معادن سنگ و مرمر است نه مانع شدن از مصرف آنها .

در نقاط مختلف ایران مثل : انارک یزد ، سهند و سبلان ، چغارد ، ساغند ، بندرعباس ،

بندرلنگه رگه های البرز ، سنگهای رادیو اکتیویته موجود است . ممکن است روزی

به این فکر بیفتیم که خیلی دیر شده باشد !

خوشبختانه اخیراًََ قسمت تحقیقات استانداردهای معاونت حفاظت و ایمنی سازمان انرژی

اتمی ایران به این مهم ، توجه نموده و قرار است که سنگهای معادن ایران خواه برای

مصرف داخلی و خواه برای فروش به کشورهای خارج ، اول در محل و بعد نمونه ها در

آزمایشگاه ارزیابی شوند ، سپس مورد استفاده قرار بگیرند .

 

محقق : دکتر احمد نخلی

گردآورنده : ( ن . ت )