اثرات تابش
اثرات تابش
اثرات بيولوژيكي تابش ميتواند در دو بخش گسترده درجهبندي شود: (I) اثرات قطعي
(II) اثرات احتمالي. اثرات قطعي تغييرات قابل مشاهده هستند كه در مدت كوتاه پرتوگيري تابش آشكار مي شود. اين اثرات تنها در دزهاي بالاتر از Gy1 رخ داده و در مدت چند هفته پس از پرتوگيري نمايان مي شوند. اثر احتمالي تغييرات بيولوژيكي به وجود آمده به طور شانسي هستند. اينها احتمالاً در افراد رخ ميدهند ولي در يك جمعيت بالا اين اثر نمايان ميشود. زمان لازم براي ديدن اثر ميتواند از چندين سال تا چندين دهه باشد.
اثرات قطعي
اثرات قطعي در دو نوع درجهبندي شدهاند: جسمي و ژنتيكي. همانگونه كه از اسامي آنها مشخص است اثرات جسمي ميتوانند در افراد پرتوديده تابش مشاهده شوند. اثرات ژنتيكي در فرزندان فرد پرتوديده مشاهده ميشوند.
اثرات جسمي
اطلاعات اثر جسمي از قربانيان هيروشيما يا ناكازاكي ، بيماران درمان شده به وسيله دور درماني (Teletherapy)براي سرطان و از حيوانات آزمايشگاهي به دست آمده است. در تكنولوژي هستهاي پرتوگيريهايي كه ممكن است موجب تغيير جسمي گردد تنها درحالت حادثه شديد تابش رخ ميدهند. بعضي از اثرات در ذيل مورد بحث قرار ميگيرند:
(الف) تغييرات خوني
در دزي حدود Gy25/0 تغييرات خوني قابل آشكارسازي است ولي تغييرات مشابه ممكن است با سرماخوردگي عادي نيز رخ دهد. تغييرات قابل ملاحظه بالاتر از Gy1 رخ ميدهد. كاهشي در لمفوسيت وجود داشته ، كاهش و سرعت بازيابي در 48 ساعت اوليه ناخوشي مفيد است. چنانچه پرتوگيري بالا باشد شمارش گلبولهاي سفيد خوني
(اليمفوسيتها + گرانولوسيتها) ، به مدت يك هفته سريعاً كاهش يافته و ممكن است تا 5 هفته ادامه يابد. چنانچه پرتوگيري بالا باشد در صورتي كه بيمار نجات پيدا كند، شمارش خون به تدريج به حالت عادي بر ميگردد. در صورتي كه پرتوگيري چند Gy باشد ممكن است خونريزي چند روز رخ دهد و اين همراه با كاهش گلبولهاي قرمز خوني است.
(ب) سندرم هموپويتيك (Hemopoieetic)
اين حالت همراه با تهوع و استفراغ به مدت چند ساعت پس از پرتوگيري است. دز پرتو-g بالاتر از Gy2 موجب كاهش يا قطع مغز استخوان و ظهور اين سندرم است. كاهش مو نيز پس از 3-2 هفته رخ ميدهد. در دزهاي Gy6-4 كاهش مغز استخوان كامل ميگردد. چنانچه بيمار نجات پيدا كند رشد مغز استخوان خود به خودي رخ ميدهد. دزهاي بالاتر از Gy7 غالباً منجر به فقدان هميشگي مغز استخوان ميگردد.
(پ) سندرم گوارشي
در دزهاي بالاتر از Gy10، علاوه بر علائم بالا، بشرة غشاء مخاطي رودهاي تخريب شده و اسهال رخ ميدهد و احتمال مرگ در مدت 2-1 هفته وجود دارد.
(ت) سيستم عصب مركزي
دز بالاتر از Gy20 موجب تخريب سيستم عصب مركز شده و دز مرگآور است. بيهوشي در مدت چند دقيقه رخ داده كه مرگ قطعي به دنبال دارد.
(ث) اثرات ديگر كشنده
پوست معمولترين عضو متأثر از پرتوگيري تابش است. آماس دستها و صورت در گذشته در ميان راديولوژيستها معمول بود. بيضهها حساس بوده و يك دز فردي معادل Gy3/0 براي بيضهها ممكن است موجب عقيم شدن دائم در ميان مردان گردد. پرتوگيري معادل Gy3 براي تخمدانها عقيم بودن موقت را باعث ميشود. چشمها نيز حساس هستند. دز موضعي چندين گري منجر به آماس كشنده يا آب مرواريد ميگردد.
(ج) اثرات تأخيري
تابش ميتواند موجب سرطان شده و اين معمولترين اثر در سيستم خوني، تيروئيد، استخوان و پوست است. زمان به وجود آمدن تومور بين 5 و 20 سال است. اطلاعات كافي از ميزان دز بالا وجود دارد ولي در دزهاي پايين نتايج روي اثرات سرطانزائي تابش مورد بحث بوده و قابل نتيجهگيري نيست. دليل امر اين است كه به طور ميانگين 206000 مرگ سـرطاني بر هر ميليـون از جمعيت در حالت عادي وجود دارد. اثر هر سرطان القائي تابش در اين تعداد قابل آشكارسازي نيست. لذا، فرض ميشود كه اثر القائي تابش به طور خطي با دز كاهش يافته و آستانهاي براي القاء سرطان وجود دارد. براساس اين فرض نتيجهگيري شده است كه پرتوگيري با mSv1 از تابش بالاي زمينه مرگهاي مرتبط با سرطان را با فاكتور 125 بر هر ميليون افزايش خواهد داد. معمولترين سرطانها عبارتند از: سرطان خون، سرطان استخوان و سرطان شش. در هيروشيما دزي معادل Gy5/0 –2/0 منجر به افزايش سرطان خون گرديد.
اثرات ژنتيكي (ارثي)
كليه اثرات تابش ليست شده به دليل آسيب به سلولهاي انساني است. با وجود اين ، آسيب كروموزومي به سلولهاي نطفه ميتواند موجب اثرات ژنتيكي گردد. مطالعاتي روي گروههاي افراد پرتوديده به وسيله تابش بالا انجام پذيرفته است. اين مطالعات شامل قربانيان بمبهاي هيروشيما يا ناكازاكي پرتوديده با دزهايي بيشتر از Gy2، افرادي در فرانسه با دزي معادل Gy14-5/4 دور درماني شدهاند و راديولوژيست امريكايي با دزهايي نهچندان معلوم ميشود. شواهد قابل نتيجهگيري از اثرات ارثي حاصل نشده است. در حالت آزمايشات حيواني اثبات نشده، كه در آن بيضه حيوانات نر متحمل دز بالايي شده بودند اثر جهشي (mutation) قابل توجه نبود. مطالعات راديوبيولوژيكي گياهان و حيوانات در اطراف محلهاي آزمايشات سلاحهاي هستهاي، در بيكمي (Bikmi) و انيوتوك (Enivetok) نتوانست ناهنجاريهاي جهش مشخصي را آشكار سازد. با وجود اين آزمايشات روي حيوانات ثابت نمود كه تابش ميتواند جهش ايجاد نمايد. عليرغم آن، نوع جهشهاي مشاهده شده مشابه آنهايي بود كه بدون تابش بودند. بسامد نسبي جهشهاي القائي يا بدون تابش يكسان بود. براساس اين مطالعات آزمايشگاهي نتيجهگيري شد كه دزي معادل Gy5/2-5/0 براي افزايش بسامد جهش با فاكتوري معادل 2 ضروري است. تخمين زده ميشود كه براي جهش خودبهخودي
(بدون تابش) در يك صنعت مشخصه ژن غالب 320 بر ميليون است. چنانچه پدري در مقابل دزي معادل Gy01/0 پرتودهي شود، احتمال افزايش 323 واحد بر ميليون وجود دارد.
اثرات احتمالي
اثرات احتمالي اثراتي هستند كه اتفاقي رخ ميدهند. اين اثرات ممكن است در ميان مردم كه در مقابل تابش پرتوگيري نميكنند و يا در ميان افرادي كه در مقابل آن پرتوگيري ميكنند رخ
دهد. نميتوان اين اثرات را مستقيماً به عامل خاصي نسبت داد. مثلاً، حادثه سرطان در ميان سيگاريها در مقايسه با غير سيگاريها بالاتر بوده و اختلاف بستگي به شدت كشيدن سيگار دارد. با وجود اين، بسياري از سيگاريها به سرطان شش دچار نميشوند. گزارش شده است كه در مناطق خاصي از چين ، هندوستـان و برزيل اندازه تابش طبيعي mSv200-100 در سال در مقايسه با اندازه قانوني mSv/y20 براي پرتوكار است. مطالعات اپيدمي در چين و هندوستان حتي در مناطق با 10 برابر دز در بريتانيا ارتباطي بين دز تابش و حادثه سرطان يا جهش (موتاسيون) ژنتيكي را ثابت نكرده است. لذا ، اطلاعات مربوط به اثرات پرتوگيريهاي پيوسته در مقابل دزهاي پايين تابش قطعي نبوده و بروننمايي اطلاعاتي در رابطه با اثرات در دزهاي بالاي تابش در حال بررسي است.
به نام خدا